Sırbistan’ın başlıca sivil istihbarat kurumu olan Güvenlik ve Bilgi Ajansı (BIA), son yıllarda kamuoyunda yoğun tartışmaların odağı haline geldi. Kurumun devlet güvenliğini sağlama görevini mi yerine getirdiği, yoksa siyasi iktidarın kontrol aracı olarak mı kullanıldığı sorusu gündemdeki yerini koruyor.
2002 yılında kurulan BIA’nın yasal yetkileri; bilgi toplama, karşı istihbarat faaliyetleri yürütme ve anayasal düzeni koruma olarak tanımlanıyor. Ancak uzmanlara göre bu yetkilerin uygulanış biçimi ciddi eleştirilere neden oluyor.
Eski içişleri bakanı ve hukukçu Božo Prelević, kurumun yasal görevlerinden uzaklaştığını savunarak, “Eğer BIA gerçekten yasaların öngördüğü şekilde çalışsaydı, bugün farklı bir ülkede yaşıyor olurduk” dedi. Prelević, yalnızca BIA’nın değil, diğer istihbarat kurumlarının da büyük ölçüde iktidarın gücünü korumaya odaklandığını ileri sürdü.
Benzer bir değerlendirme, Belgrad Güvenlik Politikaları Merkezi’nden Predrag Petrović’ten geldi. Petrović, “BIA uzun süredir rejimi ve iktidara yakın çevreleri koruyan bir yapıya dönüşmüş durumda” ifadelerini kullandı.
Öğrenciler “iç düşman” mı?
2024’ün sonlarından itibaren ülkede artan hükümet karşıtı protestolar, tartışmaları daha da alevlendirdi. Novi Sad’daki tren istasyonunda 16 kişinin hayatını kaybettiği olay sonrası başlayan gösterilerde, öğrenciler ön plana çıktı.
Petrović’e göre, BIA’nın bu protestolara yaklaşımı endişe verici. Ekim ayında yayımlanan bir propaganda videosunda öğrenci hareketinin “yıkıcı unsur” olarak gösterildiğini hatırlatan Petrović, bu durumun öğrencilerin rejim açısından “bir numaralı düşman” olarak görüldüğünü ortaya koyduğunu söyledi.
Dinleme ve gözetim iddiaları
Uzmanlara göre BIA’nın geniş bir teknik izleme kapasitesi bulunuyor. Petrović, ajans bünyesinde dijital gözetim teknolojileriyle donatılmış bir merkez bulunduğunu ve mobil telefonların takip edilebildiğini belirtti.
Amnesty International tarafından gündeme getirilen iddialara göre, BIA’nın Rus güvenlik servisleriyle de iş birliği yaptığı öne sürülüyor. Ayrıca bazı dinleme faaliyetlerinin mahkeme kararı olmadan gerçekleştirildiği iddiaları da kamuoyunda tartışma yaratıyor.
Denetim eksikliği eleştirisi
Uzmanlar, BIA’nın teoride hükümete bağlı olduğunu ve parlamenter denetim mekanizmalarına tabi olması gerektiğini hatırlatıyor. Ancak pratikte bu mekanizmaların zayıfladığı ifade ediliyor.
Prelević, “Parlamenter ve iç denetimin olmadığı bir sistemde güvenlik hizmetleri kontrolsüz hale gelir” diyerek, bu durumun kötüye kullanıma açık bir yapı oluşturduğunu savundu.
“Gönüllü görüşmeler” tartışması
BIA’nın vatandaşları “gönüllü görüşmelere” çağırması da eleştirilen konular arasında yer alıyor. Hukuken bu görüşmelere katılım zorunlu olmasa da, genellikle iktidarı eleştiren kişilerin çağrılması soru işaretlerine yol açıyor.
Petrović, bu uygulamaların “güvenlik kurumlarının kötüye kullanımı” anlamına geldiğini belirtirken, Prelević de mevcut sistemin vatandaşlar üzerinde baskı oluşturduğunu ifade etti.
Sonuç
Uzmanlara göre BIA’nın rolü, kağıt üzerinde devlet güvenliğini sağlamak olsa da, uygulamada siyasi iktidarın çıkarlarına hizmet ettiği yönünde güçlü bir algı bulunuyor. Tartışmalar, Sırbistan’da güvenlik kurumlarının bağımsızlığı ve demokratik denetimi konusunu yeniden gündeme taşıyor.
