Bosna-Hersek Anayasa Mahkemesi’nin bu bayramı anayasaya aykırı ilan etmesine rağmen, Sırp Cumhuriyeti’nde (RS) 9 Ocak bu yıl da “RS Günü” olarak kutlanıyor. Söz konusu entitede Anayasa Mahkemesi kararları dikkate alınmazken, 2026 yılında etkinlik ABD’den gelen destekle daha da güç kazandı.
Bosna-Hersek Anayasa Mahkemesi’nin 2015 yılında aldığı kararda, 9 Ocak’ın bayram olarak kutlanmasının RS’te yaşayan Sırp olmayanlar açısından ayrımcı olduğu ve yalnızca Ortodoks inancına mensup tek bir halkı ayrıcalıklı konuma getirdiği açıkça belirtildi.
Mahkeme kararında, 9 Ocak’ın “Cumhuriyet Günü” olarak seçilmesinin, çok etnili bir toplumda kolektif kimliği güçlendirecek ortak bir hafıza sembolü taşımadığı; aksine, RS Anayasası’nın tüm vatandaşlara tanıdığı eşit haklar ilkesine aykırı olduğu vurgulandı. Kararda ayrıca, 9 Ocak 1992’de Boşnak, Hırvat ve diğer halkların temsilcileri olmaksızın “Bosna-Hersek Sırp Halkı Cumhuriyeti’nin ilanına ilişkin Deklarasyon”un kabul edilmesinin tek taraflı bir eylem olduğu ve bunun insan onuru, eşitlik, ulusal eşitlik, hukukun üstünlüğü, demokratik kurumlar ve ayrımcılık yasağı gibi anayasal değerlerle bağdaşmadığı ifade edildi (U-3/13 sayılı karar).
9 Ocak’ın kamuoyunda kutlanma biçimi de Anayasa Mahkemesi’nin işaret ettiği ayrımcılığı doğrular nitelikte. “RS Günü” etkinlikleri ağırlıklı olarak Ortodoks dini mesajlar ve semboller içeriyor; bu durum RS’te yaşayan Katolik ve Müslüman halklarla özdeşleşmiyor.
Venedik Komisyonu da görüşünde, 9 Ocak’ın hem 1992’de kabul edilen deklarasyonla hem de Ortodoks azizi Aziz Stefan’ın yortusuyla bağlantılı algılandığını; diğer kurucu halklar için benzer bir dini karşılığın bulunmadığını belirtti. Komisyon, Tatiller Yasası’nın metninde “RS Günü”nün yalnızca bir kurucu halka bağlı bir bayram olarak tanımlandığını ve bu günde çalışmama zorunluluğunun yaptırım tehdidiyle dayatıldığını vurguladı.
9 Ocak’ın seçiminin, esas olarak 1992’de Boşnaklar, Hırvatlar ve diğerlerinin katılımı olmadan yapılan Sırp Halk Meclisi’ne dayandığı ve bu nedenle sorunlu olduğu ifade edildi. Anayasa Mahkemesi, 2019 yılında da referandum sonrası kabul edilen RS Günü Yasası’nın anayasaya aykırı olduğuna hükmetti.
9 Ocak organizasyonu nedeniyle ABD yaptırımlarının kaldırılması
9 Ocak’ın “RS Günü” olarak kutlanması uluslararası sözleşmelere ve Bosna-Hersek Anayasası’na aykırı olmasına rağmen, RS yönetimi bu günü yıllardır resmi tatil olarak kutluyor. Bu kapsamda törenler, akademiler ve geçitler düzenleniyor; bu yıl Trebinje’de bu anayasaya aykırı bayram ve aynı gün anılan azizin adını taşıyan bir hastane de açıldı.
“RS Günü”nün organize edilmesi ve Dayton Anlaşması’nı zayıflatması gerekçesiyle, RS’ten çok sayıda kişi—entitenin en üst düzey yöneticileri dâhil—ABD’nin yaptırım listesine alındı. Ancak ABD’de yönetimin değişmesiyle birlikte bu yaptırımların kaldırılması için yoğun lobi faaliyeti yürütüldü ve ABD Hazine Bakanlığı geçen yılın sonunda RS’ten yaptırıma tabi tutulan tüm isimleri kara listeden çıkardı.
SNSD ile Donald Trump yönetimi arasında Bosna-Hersek’te tansiyonu düşürmeye yönelik bir anlaşmanın ürünü olarak görülen bu adım, RS yönetimine bu yıl 9 Ocak’ı yeni yaptırım korkusu olmadan organize etme cesareti verdi. Sembolik olarak, Milorad Dodik’e yakınlığıyla bilinen ABD’li lobici Rod Blagojević de bu yıl Banja Luka’daki kutlamalara katıldı.
Her ne kadar yaptırımların kaldırılması geçmişte daha görkemli kutlamalara yol açmış olsa da, bu yıl etkinlikler önceki yıllarla benzer ölçekte kaldı. Kaynaklara göre bunun nedeni, ABD ile varılan tansiyon düşürme anlaşması ve SNSD’nin bu kapsamda bazı tartışmalı kararları geri çekmek zorunda kalması.
Buna rağmen, Bosna-Hersek Savcılığı ve Mahkemesi, anayasaya aykırı bir bayramın organize edilmesine karşı hâlâ geçerli hukuki başvuru yolları olarak duruyor. Zira Anayasa Mahkemesi kararlarına uymamak, Yüksek Temsilci Christian Schmidt’in 2023’te Ceza Kanunu’nda yaptığı değişiklikten bu yana suç sayılıyor.
Anayasa Mahkemesi, 2015’te RS Ulusal Meclisi’ne Tatiller Yasası’nın 3.b maddesini Bosna-Hersek Anayasası’yla uyumlu hâle getirme talimatı vermişti. Buna rağmen 9 Ocak hâlen RS’te resmi tatiller arasında yer alıyor; bu durum da organizatörler hakkında soruşturma ve iddianameler için hukuki dayanak oluşturuyor./BALKAN POSTASI
