Bugün, 20 Temmuz’da, Prijedor ve Sana Nehri Vadisi’nde soykırım unsurları taşıyan savaş suçlarının kurbanlarını anma günü düzenleniyor. Kozarac’taki Kamičani Anıt Merkezi’nde, sessizlik ve dualar eşliğinde, 1992 yılında vahşice öldürülen Boşnak asıllı beş masum kurban için toplu cenaze namazı kılınıyor.
Bu gün yalnızca takvimdeki bir tarih değildir. Sevdiklerinin cenazelerinin kimlik tespiti ve defnedilmesi için tam 34 yıl bekleyen ailelerin hâlâ kapanmayan, canlı bir yarasıdır.
Bugünün ağırlığını tam anlamıyla kavrayabilmek için 1992 yılının ilkbahar ve yaz aylarına dönmek gerekir. Prijedor, Bosna-Hersek’te gerçekleştirilen en acımasız ve en sistematik etnik temizlik kampanyalarından birine sahne olmuştu.
Yerel yönetim, o dönemde Prijedor Radyosu aracılığıyla kötü şöhretli bir emir yayımlayarak Sırp olmayan halktan, yani Boşnak ve Hırvatlardan, evlerini beyaz çarşaflarla işaretlemelerini ve dışarı çıkarken kollarına beyaz bant takmalarını istemişti. Bu, kitlesel tutuklamaların, sürgünlerin ve cinayetlerin başlangıcıydı.
Binlerce sivil Omarska, Keraterm ve Trnopolje gibi kötü şöhretli toplama kamplarına götürüldü. Burada tarif edilemez işkencelere, açlığa ve toplu infazlara maruz bırakıldılar.
Öldürülenlerin cenazeleri Bosanska Krajina bölgesindeki Tomašica, Korićanske Stijene ve çok sayıdaki diğer toplu mezarlara gizlendi. Suçların izlerini yok etmek amacıyla cenazeler çoğu zaman ikincil mezarlara taşındı. Bu nedenle kayıpların bulunması süreci günümüzde de devam ediyor.
Bugün ebedî istirahatgâhlarına uğurlanan kurbanlar
Bugün defnedilecek beş kişinin cenazeleri, öldürülmelerinden sonraki yıllarda Kruhari, Ljubija ve Sanski Most başta olmak üzere farklı bölgelerde bulundu. Onların hikâyeleri, yaş ve statü ayırt etmeyen suçların boyutunu gözler önüne seriyor:
Azmir Hajrudin (24): Bugünkü cenaze töreninin en genç kurbanıdır. Prijedor bölgesinde hayatına son verildiğinde yalnızca 24 yaşındaydı. Cenazesi ancak 33 yıl sonra Kurevo-Krčevine bölgesinde bulundu.
Hase Omić (74): En yaşlı kurbandır. İleri yaşlarında Sanski Most bölgesinde öldürüldü. Cenazesi 1997 yılında Kruhari’deki toplu mezardan çıkarıldı. Onun hikâyesi, yaşlılığın dahi koruma sağlamadığı bu acımasız kampanyayı açıkça göstermektedir.
Adem Hopovac: Cenazesi kısa süre önce, Temmuz 2025’te, sivil halka yönelik korkunç yıkım ve toplu katliamların yaşandığı Čarakovo bölgesinde bulundu.
Jusuf Jelečević ve Muhamed Cerić: Her ikisinin cenazesi de Hase Omić gibi 1997 yılında Kruhari’de çıkarıldı. Ancak karmaşık kimlik tespiti süreçlerinin tamamlanması nedeniyle son yolculukları için yıllarca beklenmek zorunda kalındı.
Ailelerin isteği doğrultusunda, Kamičani’de kılınacak ortak cenaze namazının ardından kurbanlar farklı yerel mezarlıklarda toprağa verilecek.
Hüzün yolculuğu: Šejkovača’dan Kamičani’ye
Bugünkü cenaze töreninin hazırlıkları bir gün önce, 19 Temmuz’da başladı. Tabutları taşıyan konvoy, Sanski Most’taki “Šejkovača” Kimlik Tespit Merkezi’nden yola çıktı. Bu merkez, onlarca yıldır bulunan kemik parçalarından insan hayatlarının acı mozaiğinin oluşturulduğu bir yer olmayı sürdürüyor.
Kozarac’a doğru ilerleyen hüzün konvoyu, Krajina bölgesindeki birçok şehirden geçti. Vatandaşlar çiçekler atarak, Fatiha okuyarak veya bir dakikalık saygı duruşunda bulunarak kurbanları onurlu bir şekilde andı. Böylece hayatını kaybedenlerin hatırasının silinmediğini bir kez daha gösterdiler.
Hiçbir ceza kaybedilen hayatları geri getiremese ve ailelerin acısını tamamen ortadan kaldıramasa da yargı süreçleri, işlenen suçların niteliğine ilişkin kalıcı bir tarihî ve hukuki kayıt bıraktı.
Lahey’deki Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde Prijedor’da işlenen suçlardan dolayı toplam 17 kişi 276 yıl hapis cezasına çarptırıldı.
Sırp Cumhuriyeti’nin eski siyasi ve askerî liderleri Radovan Karadžić ve Ratko Mladić, Prijedor’un iddianamelerde önemli bir yer tuttuğu davalarda ömür boyu hapis cezasına mahkûm edildi.
Prijedor’daki suçlar nedeniyle verilen en ağır bireysel ceza, eski Belediye Başkanı ve Prijedor Kriz Kurulu Başkanı Milomir Stakić’e verilen 40 yıllık hapis cezası oldu.
Bosna-Hersek mahkemeleri ise Prijedorlu Boşnak ve Hırvat sivillere karşı işlenen suçlardan dolayı 28 kişiyi toplam 430 yıldan fazla hapis cezasına çarptırdı.
Temmuz 1992’de Zecovi köyünde işlenen korkunç suçlarla ilgili yakın zamanda kesinleşen karar da önem taşımaktadır. Bu davada beş kişiye toplam 59 yıl hapis cezası verildi.
Bu yargılamaların yanı sıra bazı failler bölge mahkemelerinde de yargılandı. Buna rağmen kurbanların aileleri, hayatta kalan kamp mağdurları ve dernekler, kalan şüphelilerin yargılanma süreçlerinin hızlandırılması ve gizli mezarların yerleri hakkında bilgi verilmesi için yetkili kurumlara çağrıda bulunmayı sürdürüyor.
Bugün Kamičani’de düzenlenen cenaze töreni, kalıcı barışın inşa edilmesi yolunda hatırlama kültürünün ve geçmişle yüzleşmenin hiçbir alternatifinin bulunmadığını güçlü biçimde hatırlatmaktadır.
