Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) 2000–2022 dönemine ait tütün ve nikotin kullanım eğilimlerini içeren küresel raporuna dayanan ve “Brilliant Maps” platformu tarafından paylaşılan verilere göre, Avrupa dünya genelinde sigara kullanım oranının en yüksek olduğu bölge konumunda bulunuyor.
Buna göre Avrupa’da 15 yaş üstü yetişkin nüfusun ortalama yüzde 25,9’u tütün ürünleri kullanıyor. Raporda 2030 yılına yönelik projeksiyonlara da yer veriliyor.
Balkan ülkeleri, Avrupa’da sigara kullanım oranlarının en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor. En fazla aktif sigara içicisi Bulgaristan ve Sırbistan’da kaydedildi. Her iki ülkede de yetişkin nüfusun yüzde 39,5’i tütün kullanıyor. Bu ülkeleri Hırvatistan (yüzde 37), Yunanistan (yüzde 32,8), Slovakya (yüzde 32,4), Macaristan (yüzde 32,2) ve Romanya (yüzde 30) izliyor. Bu oranlar Avrupa ortalamasının oldukça üzerinde.
Batı Avrupa’da sigara kullanım oranları görece daha düşük olsa da ülkeler arasında önemli farklar bulunuyor. Bölgede en yüksek oran Fransa’da kaydedildi. Fransa’da sigara kullanım oranı yüzde 34,6 ile Avrupa ortalamasının üzerinde ve Balkan ülkelerine yakın seviyede yer alıyor.
Raporda özellikle gençler arasındaki eğilimler endişe verici olarak değerlendiriliyor. Elektronik sigaralar ve yeni nesil nikotin ürünlerinin kullanımının hızla arttığına dikkat çekilirken, dünya genelinde 100 milyondan fazla kişinin elektronik sigara kullandığı belirtiliyor. Bazı Avrupa ülkelerinde 13–15 yaş grubundaki ergenlerde elektronik sigara kullanım oranlarının yetişkinlerden daha yüksek olduğu ifade ediliyor.
DSÖ raporuna göre, küresel ölçekte tütün kullanan kişi sayısı 2000 yılında 1,38 milyar iken 2024 itibarıyla yaklaşık 1,2 milyara gerilese de, tütün kullanımı hâlâ ciddi bir halk sağlığı tehdidi olmaya devam ediyor. Avrupa, DSÖ’nün Küresel Eylem Planı’nda öngörülen yüzde 30’luk azaltma hedefini yakalaması beklenmeyen tek bölge olarak öne çıkıyor. Mevcut projeksiyonlara göre Avrupa, 2030 yılında da yüzde 23’ün üzerinde bir oranla tütün kullanımının en yaygın olduğu bölge olmaya devam edecek.
Veriler, 2019 yılında Avrupa’da bulaşıcı olmayan hastalıklara bağlı ölümlerin yüzde 18’inin tütün kullanımıyla ilişkili olduğunu gösteriyor. Bu da, tütünün tamamen ortadan kaldırılması halinde her beş erken ölümden birinin önlenebileceği anlamına geliyor.
Kuzey Makedonya Cumhuriyeti’nde ise Halk Sağlığı Enstitüsü’nün (IJZ) geçen yıl Dünya Tütünsüz Günü dolayısıyla paylaştığı veriler, nüfusun yüzde 45,4’ünün aktif sigara içicisi olduğunu ortaya koydu. Bu oran, Avrupa Birliği ortalamasının oldukça üzerinde ve ülkeyi dünyada sigara kullanımının en yüksek olduğu ülkeler arasına yerleştiriyor.
IJZ’ye göre, Halk Sağlığı Merkezleri bünyesinde faaliyet gösteren sigarayı bırakma danışmanlık hizmetlerine başvuru oranı son derece düşük. 2023 yılında yalnızca 43 kişinin bu hizmetlerden yararlanmak için başvurduğu bildirildi.
Enstitü, tütün kullanımının toplum sağlığının bozulmasına ciddi şekilde katkı sağladığını vurgulayarak, düzenli tütün kullanımının kardiyovasküler, solunum, üreme, kanser, endokrin ve birçok başka hastalığa yol açabileceğine dikkat çekti.
Açıklamada ayrıca, tütün endüstrisinin sahip olduğu kaynaklarla yasal düzenlemelerin güçlendirilmesine yönelik çabalara karşı koyduğu, oysa bu düzenlemelerin Avrupa Birliği’ne katılım sürecinin temel şartlarından biri olduğu belirtildi. Bu nedenle, ulusal mevzuatın AB standartlarıyla uyumlu hâle getirilmesinin ülkenin ilerlemesi açısından zorunlu olduğu ifade edildi.
Halk Sağlığı Enstitüsü, Kuzey Makedonya’nın 2006 yılında DSÖ’nün Tütün Kontrolü Çerçeve Sözleşmesi’ni onaylamasına ve yıllar içinde çeşitli adımlar atılmasına rağmen, son dönemde bu alanda gerileme yaşandığını belirtti. Özellikle, kafe ve restoranların teraslarında sigara içme yasaklarının kaldırılması ve tütünü yakmadan ısıtan elektronik cihazların kapalı alanlarda kullanımına izin verilmesinin olumsuz gelişmeler olduğu vurgulandı.
DSÖ ve diğer uluslararası sağlık kuruluşları ise ulusal ve bölgesel düzeyde tütün kontrol politikalarının güçlendirilmesi çağrısında bulunuyor. Bu kapsamda vergilerin artırılması, kamusal alanlarda sigara içme yasaklarının sıkı şekilde uygulanması, reklamların sınırlandırılması ve sigarayı bırakmaya yönelik destek programlarının genişletilmesi gerektiği ifade ediliyor.